Hasibe Durmaz / Hibetullah Sultan Çeşmesi

İstanbul’u keşfetmek görselliği ve kitabesi güzel olan çeşmeleri bulup fotoğraflamak için adım adım karış karış köşe bucak dolaşıyorum. Bugün hedefim Üsküdar Salacak Mahallesi civarları (10 Eylül 2017 Pazar). Önce Karacaahmet Türbe ve Sebilinin çeşmelerinin fotoğrafını çekiyorum. Sonra III. Selim çeşmesinin fotoğraflarını çekmeye gidiyorum. Gidince çeşmenin kitabesinin ağaç dalları ve çeşme duvarından çıkan küçük ağaççıklarla kapandığını görüyorum. Etraftan dalları kaldırıp kitabeyi ortaya çıkaracak büyük bir sopa buluyorum. Tek başıma ağaç dallarını yukarı kaldırıp fotoğraf çekemediğim için çeşmenin oturma kısmında oturan vatandaşlardan yardım istiyorum. Abdülkadir Akça amca (ilerleyen saatlerde 80 yaşında olduğunu öğreniyorum) yanıma gelip sopayı benden alarak dalları kaldırıyor ve kitabenin yazılarını gün yüzüne çıkarıyor. Ben de rahat rahat çeşme ve kitabesinin fotoğraflarını çekiyorum. Benim çeşme fotoğrafı çektiğimi görünce “bu mahallede daha çok güzel çeşmeler olduğunu ve istersem bana gösterebileceğini” söylüyor. Ben de memnuniyetle kabul ediyorum. Fotoğraflarını görüp çok beğendiğim ve merak ettiğim çeşmelerden biri olan Hibetullah Sultan Çeşmesi’ne götürüyor beni. Çeşme ve kitabelerinin fotoğraflama işi bittiğinde yakınlardaki bir camiden öğle ezanı okunuyor. “Namaz kılıp sonra devam edelim, hem biraz dinlenmiş oluruz” diyorum Abdülkadir Amca’ya. “Tamam” diyor. Camiye vardığımda (adını daha önce duymuş olduğum) caminin İhsaniye Cami’si olduğunu öğreniyorum.  Öğle namazını cemaatle kılıp bahçeye iniyorum.  III. Osman kendine ait mal varlığını halka bağışlayarak ihsan ettiğinden buranın adı İhsaniye olarak adlandırılmış. Caminin bahçesi çok kalabalık, pideler, ayranlar, bir telaş, bir hüzün seziliyor. Belli ki birisi ölmüş ve adına Kuran okutulup dualar edilerek ruhuna bağışlanacak. Namazı cemaatle kılıp ikramlardan yiyerek mevtanın ruhuna dua edip ayrılıyoruz camiden. Abdülkadir amca mahallenin tüm çeşmelerini akşama kadar dolaştırıyor beni. Akşam teşekkür edip vedalaşıyoruz.

Hibetullah Sultan:

Hibetullah  Sultan III. Mustafa’nın Mihrişah isimli eşinden 1759 senesinde dünyaya geldi. Ancak üç yıl yaşadıktan sonra vefat etti. Sultan I. Mahmut ile Sultan III. Mustafa’nın otuz yıl arayla çocukları olmamıştı. Bu süre zarfından sonra dünyaya gelen ilk bebek Hibetullah Sultan’dı.  Hibetullah Sultan’ın doğumunu babası III. Mustafa müthiş bir sevinçle şükür secdelerine kapanarak karşılamıştır. Sadrazam ve şair olan Koca Ragıp Paşa, devrin önemli şairleri arasında sayılan meşhur Haşmet’e verdiği emirle, velâdetnâme kaleme aldırdı. Bu be-yit de, yeni doğan çocuğun tarihini bildiren bir sanatkârın doğum hediyesi olmuştu: “Bende bir vaki’ olur böyle dilâra tarih/Oldu gûna tarab âver Hibetullah Sultan” Velâdetnâmede tarih H. 1172’dir. Bu miladi olarak 1759 senesine denk gelmektedir.

Çok hayırsever bir sultan olan Mihrişah Valide Sultan küçük yaşta ölen kızı Hibetullah Sultan’ın ruhu için bu çeşmeyi bitmeyen bir hayır olarak yaptırmıştır.

Hibetullah Valide Sultan Çeşmesi İstanbul’un Üsküdar İlçesi Salacak Mahallesi Tosunpaşa Sokak’tadır. Suyu akmamaktadır.

Hibetullah  Sultân Çeşmesi Kitâbesinin Okunuşu:

Hazret-i Vâlide Sultân-ı himem-meşreb kim

Çûşiş-i re’fetidir menba‘-ı ‘ayn-ı ihsân

Ya‘ni ol vâlide-i Hazret-i Sultân Selîm

Teşnegân-ı himeme itmededir lütfu revân

İşte ez-cümle bu ser-çeşme-i eltâfı ile

Sû-be-sû itdi atâ-cû-yı cihânı reyyân

Hibetullah ’ına kıldı hibe hem ecrini kim

Hayr-ı cârîsi ile tâ ola rûhı şâdân

Çün o dûşîze-i pâkîzesi bu âlemden

Tıfl iken ölmüşidi gonca-i gülzâr-ı cenân

Gül gibi itmeğe şâdâb-ı revân-pâkin

Kevser şefkatini eyledi böyle cûyân

Ravza-i rahmeti anın kendüsü hem Hân Selim

Duralar devlet ü ikbâl ile durdukça cihân

Vehbiyâ bende ana söyledim iki târîh

Lîk bir ta‘miye var mısra‘-ı sânîde ‘ayân

Çeşme-i Vâlide Sultân’daki cûşiş-i cûd                                                              

Oldu şâdâbı-i rûh-ı Hibetullah  Sultân

                                                               1206

Günümüz Türkçesi:

Hazreti Valide Sultan ahlak edindi gayreti

İhsan kaynağı kendinden coşkun merhameti

Yani o Sultan Selim Hazretlerinin annesi

Lütfuyla can verir gayretleri susuzlara

İşte bütün bu iyiliklerle donatılmış çeşme ile

Çeşmeler yaptırdı her tarafa cihanı doyurdu suya

Hem sevabını bağışladı Hibetullah’ına

Ruhu bahtiyar olsun bitmeyen bir hayırla

Çünkü o bu âlemden bekâr bir halde

Daha gül bahçesinin goncasıyken çocukken öldü

Taze temiz pak ruhu solmasın gül gibi

Böyle arayarak Kevser şefkatini gösterdi

Merhamet bahçesi onun kendisidir hem de Sultan Selim Han

Duralar büyüklükleriyle durdukça cihan

Ey Vehbi! Bende ona söyledim iki tarih

Lakin açık bir tamiye var ikinci mısrada

Valide Sultan’daki çeşme de coşkun cömertlikle

 H.1206 – M.1791

Hibetullah Sultan’ın ruhunu kandırdı suya

H.1206 – M.1791

Kitabenin şairi Sünbülzâde Vehbî’dir. 1718? yılında Kahramanmaraş’ta dünyaya gelmiştir. 29 Nisan 1809 tarihinde İstanbul’da vefat etmiştir. Asıl adı Mehmet’tir. Sünbülzâdeler adıyla ünlü bir aileye mensup olduğu için Sünbülzâde olarak tanınmıştır. Babası Kahramanmaraş’ın şair ve bilginlerinden olan Raşit Efendi’dir. Mahlasını bir rivayete göre Seyyid Vehbî vermiştir. Kahramanmaraş’ta iyi bir medrese öğrenimi gören Vehbî İstanbul’a giderek devlet büyüklerine kasideler sunmuş ve kendini tanıtmıştır. Yaş, Bükreş, Eflak ve Boğdan bölgelerinde kadılık yapmıştır.

Sünbülzâde Vehbî şiirlerinde halk deyimlerine de yer vermiştir. Tanzimat şairleri tarafından lirizmi eksik bulunan şiirleri soğuk karşılanmıştır. Dönemin klasik divanını en iyi temsil eden şairdi. Daha çok şekle, dışa ve klasik estetiğe önem verirdi. Sağlam ve açık, kuru bir anlatımı vardır. Baki, Nabi, Sabit ve Nedim’in mazmunlarını tekrarladı. Divan şiirinin söz ve mana sanatlarını hemen hemen her beytinde kullandı. Zevk ve eğlenceye düşkündü ve bu özelliğini şiirlerine yansıttı. Şiirleri devrin toplumsal hayatını yansıtması bakımından önem taşır. Teknik ve biçim bakımından sağlamdır. Edebî değerden yoksun pek çok kasidesi olmasına rağmen bazı kasideleri çok ünlenmiştir.

Eserleri:

1) Divan (Bulak, 1837)

2) Lutfiyye-i Vehbî (Manzum, didaktik, 1837)

3) Şevk-engîz (kadın ve erkek güzelliğini karşılıklı olarak öven iki kişinin sonunda ilahî aşkta karar kılışını anlatır, 1837)

4) Münşeat

5) Tuhfe (58 kıtadan oluşmuş Farşça-Türkçe sözlük, 60’a yakın eski harflerle baskısı vardır.

6) Nuhbe (Arapça-Türkçe sözlük, eski harflerle İstanbul’da sekiz, Mısır Bulak matbaasında bir kez basıldı.

Hasibe Durmaz