Hasibe Durmaz / Vezir Çeşmesi ve Kitabesi

Vezir Çeşmesine Nasıl Ulaşılır?

Fatih’te yaşayanlar bilir. İskenderpaşa Cami önünden geçerken 2018 yılına kadar karşımıza hiç çeşme çıkmaz. Çeşme çalışması yaptığınızı bilen bir arkadaşınız size haber verir caminin önüne çok güzel bir çeşme yapıldığını. En kısa zamanda bir öğlen arası fotoğraf makinasıyla çeşmenin önünde bulursunuz kendinizi. Görünce hayran hayran bakarsınız. Bulunduğu mekâna caminin köşesine ayrı bir güzellik katmıştır çeşme. İnsanlar düşünüldüğü gibi sokak hayvanları ile kuşlar da düşünülerek su ihtiyaçlarını karşılamak için mermer suluklar yapılmıştır. Çeşmeye daha detaylı bakıldığında çeşme hakkında bilgi veren kitabesinin okunduğu ve günümüz Türkçesi bulunan bir levha görülür. Bu tür bir çalışmanın yapılması sevindiricidir. İncelemeler bitmiş etrafa iyice bakılmıştır. Çeşmenin gerekli fotoğrafları çekilmiştir.

Sıra çeşme hakkında bilgi edinmeye gelir. Çeşmenin diğer adı I. Mahmut Çeşmesidir. Hicri 1161 Miladi 1748 tarihinde I. Mahmut tarafından yapılmıştır. Çeşmenin H.1339 – M.1920 yılında çıkan İstanbul yangınında mermerleri çatlamış ve kırılmıştır. Çeşme ile ilgilenen olmamıştır. Fatih’in Kayıp Çeşmeleri isimli kitapta sh. 111 de “Eyice’nin 1946’da yaptığı incelemede; çeşme yarısına kadar toprağa gömülmüş bir haldedir ve üst kısmının parçaları iyiden iyiye kırılmıştır. 1978’e kadar etrafı çöplerle çevrelenmiş ve civarındaki yapılaşmanın etkisiyle sıkışıp kalan çeşme, sökülüp parçalanarak boş kalan arsası yerine apartman dikilmiştir. Parçaları ise İskenderpaşa Camii’nin avlu duvarının kenarına gelişigüzel bırakılmış bir halde uzun bir müddet kaldıktan sonra Fatih Camii civarındaki bir arsaya atılmak suretiyle klasik dönem mimari geleneğinden yeni bir üsluba geçişin temsilcisi mahiyetindeki bu eserin sonu getirilmiştir” bilgileri mevcuttur.

1970 ve 1980’li yıllarda Ahmet Zeki Çamlı çeşmeyi ihya etmek istemişse de bürokratik ve teknik olumsuzluklar nedeniyle uzun yıllar yaptıramamıştır. 2018 yılında Ahmet Zeki Çamlı’nın oğlu şimdiki yerine aslına uygun olarak çeşmeyi yeniden yaptırmış çevresine ayrı bir güzellik katmıştır.

Kitabeyi çalışırken bir ara haberlere konu olan çeşmenin onuncu mısraının “(Ede emr)rini te’yid Hüdâ-yı Ma’bûd” yeni kitabede olmağı görülür. Kitabenin son mısraına da Sâhibü’l-hayrât merhum Ahmed Zeki Çamlı rûhîçün Fâtiha yazılmıştır. Çeşme hakkında bilgi veren kitabesinin günümüz Türkçesi’nin de eksiklikleri görülür.

Bu kadar emek verilerek çeşmenin yeniden ihya edilmesi ne kadar sevindirici ise yapılan eksiklikler de bir o kadar üzüntü vericidir. Tarihi eserlere daha fazla özen göstererek gereken önem verilmelidir.

Eksiklikleriyle beraber gün yüzüne çıkardığı için çeşmeyi ihya edeni hayırla yad ederken babası ile çeşmeyi yaptıran ve çeşmede emeği geçip şu an aramızda olmayanların ruhlarına birer Fatiha okuyarak ziyaret tamamlanır. Çeşme görülmesi gereken bir eserdir. Görmek isteyenler için adresi şöyledir: İskenderpaşa Mahallesi Sarıgüzel Caddesi ile Adnan Kahveci Sokağı kesişimi (İskenderpaşa Camii köşesi) Fatih İstanbul. Çeşmenin suyu akar durumdadır.

Neyli Kimdir?
Neyli Vezir Çeşmesinin şairidir. 1084 tarihinde İstanbul’da doğmuştur. Asıl adı Ahmet’tir. İstanbul kadılarından Mirza Mehmet Efendi’nin oğludur. Bu sebepten Mirza zade lakabıyla anılmıştır. Alim çocuğu olduğu için beş yaşındayken mülâzım sayılmıştır. Dokuz yaşındayken babası vefat etmiştir. Medresede okurken aynı zamanda şiirle de ilgilenmiştir. II. Mustafa’ya bazı kasideler sunmuştur. İstanbul’da Cafer Ağa Medresesi’ne müderris olmuştur. 1718 tarihinde İzmir kadılığına tayin edilmiştir. Bu tarihe kadar yazdığı manzumelerde talihinden şikâyet eden Neyli bundan sonra şikâyet etmemiştir.

Rumeli kazaskeri iken 1748 tarihinde hastalığı sebebiyle görevinden ayrılmış bir süre sonra da vefat etmiştir. Mezarı Karacaahmet’te Mirza zadeler sofasında aile kabristanındadır. Babası ile kardeşinin yanına defnedilmiştir. Mezar taşının üzerinde kitâbesi bulunmaktadır.
ʿİḳdü’l-Cümân’ı tercüme eden heyette yer almıştır. Arapça ve Farsçadan tercümeler yapmıştır. Farsça ve Türkçe şiirlerden oluşan divanı küçük hacimlidir. Divanında mesnevi tarzında manzum bir hikâye ile manzum bir mektup bulunmaktadır. Bu hikâyede Hristiyan bir kızın Müslüman bir gence duyduğu aşk anlatılmaktadır. Neyli şiirlerini açık ve sade bir dille yazmıştır. Şair Nedim, Nabi ve Tebrizli Saib’den etkilenmiştir. Şiirlerinde çok sayıda deyim kullanmıştır. Günlük yaşantıdan örnekler vermiştir. Gazellerinde en çok aşk konusunu işlemiştir. Seyyid Vehbi, Selim el-Kazî ve Altunıçokzâde Abdi Abdullah Efendi talebelerindendir.

Neyli’nin eserleri:

  1. El-Fazlü’l-Vehbî fî Tercemeti’l-Cânibi’l-Garbî.
  2. El-Evfâ fî Tercemeti’l-Vefâ (fî Fezâili’l-Mustafâ).
  3. Mâ lâ Büdde minhü li’l-Edîb mine’l-Meşhûri ve’l-Garîb (Şerh-i Lugat-i Târîh-i Vassâf).
  4. Divan.
  5. Aynî Tarihi Tercümesi

Vezir Çeşmesi Kitâbesinin Okunuşu:

Yenbu‘-ı âtıfet ü lücce-i şân-ı şevket
Şâh-ı zîşân-ı felek kevkebe-i Sultân Mahmûd
O şehinşâh-ı kerem-ver ki der-i ma‘deletin

Eylemiş maksad-ı âmâl-i cihân Hayyü Vedûd
Hayr-i câriye olub meşreb-i pâki mecbûl
Eyledi su gibi icrâsına fermân vürûd

Mevki‘inde cereyân itdi bir âbı-sâfî
Ki letâfetde anın olmadı misli ma‘hûd
Ola her dâimâ takdîr-i ilâhi hem-dem

Şevket ü devleti efzûn-ter olub hem-vâre
Sâye-i lütfi ola fark-ı enâme müdûd
Söyledi dâ‘i-yi dîrînesi Neyli târîh

‘Ayn-ı dil-cû-yı şifâ çeşme-i Sultân Mahmûd
Sâhibü’l-hayrât merhum Ahmed Zeki Çamlı rûhîçün Fâtiha

*Yeni kitabeye konulmayan 10. Mısra’nın Fatih’in Kayıp Çeşmeleri sh. 111’de okunuşu şöyle verilmiş.
(Ede emr)rini te’yid Hüdâ-yı Ma’bûd

İlk Yapılış Tarihi: H.1161 – (M.1747-48)

Vezir Çeşmesinin Günümüz Türkçesi:

İhsan kaynağı ve büyüklüğünün şanı engin denizler gibi
Şöhretli Sultan Mahmut Han bu alemde şan sahibi
Padişahlar padişahı adaletin kapısı o cömertlik sahibi

Allah dünyadaki emel ve maksatlarını gerçekleştirdi
Yaratılıştan yatkındı hayır işlerine pak meşrebi
Suyun burada toplanıp akması için emir verdi

Aktı bir saf su bu mevkide
Onun bilinen bir benzeri olmadı Letafette
Birlikte olsun her daim ilahi takdirle

Saltanatı ve devleti daima var olsun
Lütfunun farklı gölgesi insanlara uzun sürsün
Söyledi geleneğe göre duacı Neyli tarihini

Sultan Mahmut’un çeşmesi şifa çeşmesidir gönlün aradığı
Hayır sahibinin ruhu için oku Fatiha adı Ahmet Zeki Çamlı